From WouterBeek.com

Jezus van Nazareth van Joseph Ratzinger, of paus Benedictus XVI, is een opmerkelijk boek. Zo is het voor het eerst in de geschiedenis dat een paus een persoonlijk werk publiceert.

Waar alle vorige door pausen vervaardigde werken bedoeld waren om de officiële doctrine van de kerk op veelal apodictische wijze uit te dragen, wordt in Jezus van Nazareth juist de persoonlijke zoektocht van Joseph Ratzinger weergegeven. Maar het boek is ook in inhoudelijk opzicht opmerkelijk te noemen. Ratzinger wil met zijn werk de in de laatste decennia toegenomen ‘historisering’ van de persoon van Jezus tegengaan. In veel moderne werken wordt Jezus immers uitsluitend nog als een opmerkelijk persoon afgeschilderd. Iemand die weliswaar met goede intenties en een flinke portie charisma de wereldvrede voorstond, maar die niet langer meer gezien wordt als de Zoon van God. Volgens deze historische studies is er voor deze vergoddelijking van de persoon van Jezus geen overtuigend bewijs en is dit beeld pas eeuwen na zijn dood door de katholieke kerk verzonnen. Deze vergaande ‘historisering’ heeft inmiddels ook, door romannetjes als Dan Brown’s De Da Vinci Code, het grote publiek bereikt.

De rehabilitatie van de religieuze Jezus – die Ratzinger voor ogen heeft – wordt niet bewerkstelligd, zoals dat in het verleden wel het geval is geweest, door het historische onderzoek te negeren. Ratzinger is geen populist maar een gedegen exegeet die op argumentatieve gronden probeert aan te tonen dat de figuur van Jezus, zoals die in de ons voorhanden zijnde bronnen wordt beschreven, juist meer in overeenstemming is met het religieuze dan met het louter historische beeld. Zonder de verankering in God zou de persoon van Jezus tot een vreemde en onverklaarbare gestalte verworden.

De meest basale historische feiten lijken Ratzingers vertoog echter reeds te ontkrachten. Immers was het op het Concilie van Chalcedon, in 451, dat de goddelijke natuur van Jezus als geloofswaarheid werd aangenomen. Ratzinger moet derhalve aannemelijk maken dat de beslissingen van deze en andere concilies noodzakelijkerwijze uit de originele teksten volgen. Hij noemt dit zelf de ‘kiem’ die als het ware altijd al aanwezig was, en die door de katholieke kerk door de eeuwen heen volledig gearticuleerd is geworden. Ratzinger is hierin zeer ingenieus, en laat steeds opnieuw zien hoe er op de komst van Jezus in het Oude Testament reeds gepreludeerd werd.

Een tweede denkbeeld wat Ratzinger poogt te ontkrachten is het – zowel binnen de katholieke kerk, alsook binnen andere geloven, alsook door vele atheïsten – aangenomen idee dat de religie in functie staat van het tot stand brengen van een betere wereld. Ratzinger stelt echter dat in het geloof niet de wereldvrede, maar Jezus centraal moet staan. Hij toont zich hierin een duidelijke tegenstander van de verworvenheden van het Tweede Vaticaans Concilie, gehouden in de jaren ’60 van de vorige eeuw, waar hij nota bene zelf aan heeft meegeholpen. Op dit concilie trachtte men juist de verschillende kerken en geloven te verenigen.

Volgens de door het Tweede Vaticaans Concilie ingegeven denkbeelden zouden de verschillende wereldgeloven, alsook het atheïstische humanisme, uiteindelijk binnen één grotere missie in te passen zijn, die de specifieke door de katholieke kerk voor ogen staande weg omvat, en uiteindelijk zal overstijgen. Ratzinger geeft toe dat dit toekomstbeeld van wereldvrede heel mooi klinkt, maar hij wijst het desalniettemin genadeloos af. Want deze stroming maakt, zo zegt hij, God tot dienaar van de mens. Hij wordt geacht de problemen van de mensheid op te lossen. De mens zou daarentegen, aldus Ratzinger, Gods Wil ten uitvoer moeten brengen.

Moderne gelovigen moeten dit boek beslist lezen om zo de praktijk van intellectuele onderbouwing van het geloof, die zo gemarginaliseerd is in onze tijd, nieuw leven in te blazen. Mensen vragen altijd ‘Waarom heeft Jezus geen vrede op aarde gebracht?’ en ‘Waarom heeft Hij geen einde aan de verschrikkelijke oorlogen gemaakt?’ Ratzinger beantwoordt deze vragen door te stellen dat het Rijk Gods nooit een rijk op aarde zal worden. Jezus heeft ons nooit wereldvrede willen brengen. Hij heeft, heel eenvoudig, God gebracht. Niet meer, maar zeker ook niet minder.

Publicatiegeschiedenis

De eerste versie van dit artikel verscheen in Babel, Nummer 10, Jaargang 15, Juli 2007. Het is sindsdien nauwelijks aangepast.